Brygada im. Jarosława Dąbrowskiego

Brygada im. Jarosława Dąbrowskiego

XIII Brygada Międzynarodowa im. Jarosława Dąbrowskiego, znana również jako dąbrowszczacy, była ochotniczym oddziałem wojskowym, który powstał w 1936 roku. Tworzona głównie przez Polaków, a także osoby posiadające obywatelstwo II Rzeczypospolitej, brygada ta brała udział w wojnie domowej w Hiszpanii, walcząc po stronie republikańskiej przeciwko siłom nacjonalistycznym generała Francisco Franco. W skład brygady wchodziły różnorodne grupy etniczne, a jej historia jest ściśle związana z międzynarodowym ruchem komunistycznym oraz ideami walki o wolność i sprawiedliwość społeczną.

Geneza powstania brygady

Początek działalności XIII Brygady Międzynarodowej datuje się na 19 lipca 1936 roku, kiedy to grupa polskich emigrantów politycznych oraz uczestników międzynarodowej spartakiady robotniczej w Barcelonie dołączyła do milicji republikańskiej. Po kilku dniach walki, 28 sierpnia 1936 roku do Hiszpanii przybyło dziewięciu górników z Francji, którzy brali udział w obronie miasta Irúnu. Po krótkiej przerwie wrócili oni do Hiszpanii, gdzie w Barcelonie utworzyli oddział ciężkich karabinów maszynowych im. gen. Jarosława Dąbrowskiego.

W wyniku intensywnych działań wojennych i potrzeby organizacji międzynarodowych brygad, polski batalion został sformowany 24 października 1936 roku z grupy około 300 Polaków. Dowództwo objął Stanisław Ulanowski, a komisarzem politycznym został Stanisław Matuszczak. Batalion był uzbrojony w przestarzałe karabiny oraz granaty wykonane z puszek po konserwach, co odzwierciedlało trudne warunki materialne w jakich przyszło działać dąbrowszczakom.

Działania zbrojne brygady

W ciągu swojej działalności XIII Brygada Międzynarodowa brała udział w wielu kluczowych bitwach hiszpańskiej wojny domowej. Początkowo jej żołnierze walczyli w rejonie Madrytu, gdzie starali się powstrzymać ofensywę sił frankistowskich. W listopadzie 1936 roku batalion został przerzucony na front madrycki, gdzie uczestniczył w walkach na przedmieściach miasta i poniósł znaczne straty.

W kolejnych miesiącach brygada zmieniała swoje pozycje i brała udział w licznych operacjach wojennych, takich jak bitwa pod Guadalajarą oraz walki nad rzeką Jarama. W lipcu 1937 roku XIII Brygada zdobyła uznanie za swoje działania podczas bitwy pod Brunete, a w sierpniu tego samego roku została przekształcona w XIII Brygadę Międzynarodową im. Jarosława Dąbrowskiego.

W miarę postępu wojny sytuacja stawała się coraz trudniejsza dla republikanów. Zmniejszająca się liczba zasobów i rosnące straty w ludziach sprawiły, że jednostki międzynarodowe były stopniowo wycofywane z frontu. Mimo to dąbrowszczacy walczyli dalej, uczestnicząc w ofensywie na froncie aragońskim oraz bitwie nad rzeką Ebro, gdzie ich odwaga i determinacja zostały docenione przez dowództwo.

Demobilizacja i internowanie

W wyniku presji Ligi Narodów rząd Republiki Hiszpańskiej zdecydował o wycofaniu jednostek międzynarodowych z frontu we wrześniu 1938 roku. W październiku tego samego roku dąbrowszczacy zostali formalnie zdemobilizowani. Jednak wielu z nich nie przestało walczyć za ideały, które reprezentowali. W styczniu 1939 roku ponownie zgłosili się do walki i zostali skierowani na front kataloński.

Po zakończeniu działań wojennych żołnierze XIII Brygady Międzynarodowej przekroczyli granicę francuską i znaleźli się w obozach internowania. Z ponad dwóch tysięcy Polaków, którzy trafili do Francji, około 1100 zostało internowanych w obozach takich jak Gurs czy Vernet. Sytuacja tych żołnierzy była tragiczna – rząd Polski odmówił im prawa powrotu do kraju oraz pozbawił obywatelstwa polskiego.

Stanowisko rządu polskiego

Rząd II Rzeczypospolitej przyjął twarde stanowisko wobec ochotników walczących w Hiszpanii, traktując ich jako osoby wywrotowe. Zgodnie z obowiązującym prawem każdy obywatel RP służący w obcej armii automatycznie tracił swoje obywatelstwo. Dąbrowszczacy wielokrotnie apelowali do władz o możliwość powrotu do kraju oraz anulowanie decyzji o odebraniu obywatelstwa, jednak ich prośby pozostawały bez odpowiedzi.

W obliczu nadchodzącej II wojny światowej wielu dąbrowszczaków podjęło decyzję o powrocie do Polski lub o przyłączeniu się do armii polskiej formowanej we Francji po decyzji gen. Władysława Sikorskiego.

Pamięć o dąbrowszczakach

Działania XIII Brygady Międzynarodowej nie zostały zapomniane; wręcz przeciwnie – stały się symbolem walki o wolność i sprawiedliwość społeczną. Za swoje zasługi brygada została odznaczona Medalem Wojskowym za bitwę nad rzeką Ebro oraz innymi medalami honorowymi po zakończeniu wojny.

Po zakończeniu II wojny światowej wielu uczestników brygady osiedliło się na stałe we Francji lub innych krajach zachodnich. W Polsce temat dąbrowszczaków był często marginalizowany lub przedstawiany z perspektywy negatywnej przez rządy sanacyjne oraz późniejsze reżimy komunistyczne.

Obecnie instytucje takie jak Instytut Pamięci Narodowej prowadzą badania nad historią dąbrowszczak

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).